CVOCA જ્ઞાન ગંગા – 31 – ટ્રસ્ટી નિમણૂક, અધિકારક્ષેત્ર અને પબ્લિક ટ્રસ્ટના સંચાલનમાં મહત્વપૂર્ણ સુધારા

મહારાષ્ટ્ર સરકાર દ્વારા મહારાષ્ટ્ર પબ્લિક ટ્રસ્ટ (સુધારા) ઓર્ડિનન્સ, 2025 લાવવામાં આવ્યો છે, જેના દ્વારા ટ્રસ્ટી નિમણૂક, અધિકારક્ષેત્ર, ટ્રસ્ટ નોંધણી તથા અમલ સંબંધિત જોગવાઈઓમાં લાંબા સમયથી રહેલી અસપષ્ટતાઓ દૂર કરવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવ્યો છે. આ સુધારાઓ 1 સપ્ટેમ્બર 2025 થી અમલમાં આવ્યા છે. આ પ્રકાશન માં આવા તમામ મુખ્ય ફેરફારોનો સંક્ષિપ્ત સાર રજૂ કરવામાં આવ્યો છે:

1. ટ્રસ્ટીનું વર્ગીકરણ અને મર્યાદા

• બે અલગ વર્ગો: કાયદા હેઠળ હવે ટ્રસ્ટીઓના બે સ્પષ્ટ વર્ગો છે: કાયમી ટ્રસ્ટીઓ (Perpetual Trustees – આજીવન) અને મુદતી ટ્રસ્ટીઓ (Tenure Trustees – નિશ્ચિત સમય માટે).
• આજીવન ટ્રસ્ટીઓ પર મર્યાદા: કાયમી અથવા આજીવન ટ્રસ્ટીઓની સંખ્યા કુલ બોર્ડના 25% સુધી જ મર્યાદિત હોવી જોઈએ. આ મર્યાદાથી વધુ નિમણૂક અમાન્ય ગણાશે અને તેને ગેરવહીવટ માનવામાં આવશે.
• દસ્તાવેજીકરણ: ટ્રસ્ટે તેમના ફાઇલિંગ અને રેકોર્ડ્સમાં દરેક ટ્રસ્ટીનું યોગ્ય વર્ગીકરણ કરવું ફરજિયાત છે.
• ટ્રસ્ટી ની વ્યાખ્યામાંથી  મેનેજર ને બાકાત રાખવામાં આવ્યા છે.

2. મુદત પૂરી થવી અને આપોઆપ પદ પરથી દૂર થવું (Tenure Expiry and Automatic Cessation)

• આપમેળે સમાપ્તિ: મુદતી ટ્રસ્ટીનો સમયગાળો પૂરો થતાં તેઓ આપોઆપ પદ પરથી દૂર થાય છે.
• સત્તાનો અંત: મુદત પૂરી થયા પછી, તે વ્યક્તિ ઠરાવો પર સહી કરી શકતી નથી કે મિલકતનું સંચાલન કરી શકતી નથી; તેમના દ્વારા લેવાયેલ કોઈ પણ નિર્ણય ગેરકાયદેસર ગણાશે.
• મહત્તમ મુદત: જો ટ્રસ્ટ ડીડમાં મુદતનો ઉલ્લેખ ન હોય, તો મુદતી ટ્રસ્ટી માટે મહત્તમ સમયગાળો ૫ વર્ષ (5 years) નક્કી કરવામાં આવ્યો છે.
• પુનઃનિમણૂક: આવા કિસ્સામાં ટ્રસ્ટીની ફરીથી નિમણૂક કરવા માટે સર્વાનુમતે નિર્ણય લેવો જરૂરી છે.

3. નિમણૂક અને બોર્ડના કદ પર પ્રતિબંધો (Restrictions on Appointments and Board Size)

• ટ્રસ્ટ ડીડનું પાલન: ટ્રસ્ટ ડીડમાં દર્શાવેલ મહત્તમ સંખ્યા કરતા વધુ ટ્રસ્ટીઓની નિમણૂક કરી શકાતી નથી. મર્યાદા બહારની નિમણૂકો શરૂઆતથી જ રદબાતલ (Void ab initio) ગણાશે.
• માત્ર ખાલી જગ્યાઓ પર નિમણૂક: મૃત્યુ, નાદારી, અક્ષમતા, સજા, વિદેશમાં કાયમી વસવાટ અથવા આજીવન ટ્રસ્ટી ની મુદત પૂરી થવા જેવી ઘટનાઓને કારણે પડેલી વાસ્તવિક ખાલી જગ્યાઓ પર જ નવા ટ્રસ્ટીઓની નિમણૂક થઈ શકે છે.

4. દંડ અને ફોજદારી જવાબદારીમાં વધારો (Enhanced Penalties and Criminal Liability)

• ગેરકાયદેસર મિલકત વ્યવહાર: ચેરિટી કમિશનરની મંજૂરી વિના ટ્રસ્ટની મિલકત ટ્રાન્સફર કરવી, વેચવી કે ગીરવે મૂકવી એ હવે ફોજદારી ગુનો છે, જેમાં 1 વર્ષ સુધીની કેદ અને ₹50,000 દંડ થઈ શકે છે,.
• હોસ્પિટલના નિયમોનું પાલન: નિર્ધન દર્દીઓ માટે અનામત બેડ રાખવાના નિયમોનું પાલન ન કરવા બદલ પણ ૧ વર્ષ સુધીની કેદ અને ₹૫૦,૦૦૦ ના દંડની જોગવાઈ છે.

5. અધિકારક્ષેત્ર અને કાનૂની પ્રક્રિયા (Jurisdiction and Legal Procedure)

• ચેરિટી કમિશનરની સત્તા: ટ્રસ્ટ ડીડમાં અથવા કોર્ટ સ્કીમમાં સિવિલ કોર્ટ કે ડિસ્ટ્રિક્ટ કોર્ટના જે પણ ઉલ્લેખ હોય, તે હવે ચેરિટી કમિશનર ના અધિકારક્ષેત્રમાં આવશે. વહીવટી વિવાદો હવે કોર્ટને બદલે વહીવટી રીતે ઉકેલાશે.
• નવી સમયમર્યાદા: કલમ 70A હેઠળ રિવિઝન અરજી દાખલ કરવા માટે 120 દિવસ ની કડક સમયમર્યાદા નક્કી કરવામાં આવી છે.

6. દસ્તાવેજીકરણ અને વિશ્વાસપાત્ર ફરજો (Documentation and Fiduciary Duties)

• માલિકીનો પુરાવો: ટ્રસ્ટની નોંધણી કે સુધારા વખતે સ્થાવર મિલકતની માલિકીના દસ્તાવેજી પુરાવા જોડવા ફરજિયાત છે. આ અંગે ખોટા દાવા કરવા બદલ છેતરપિંડીનો ગુનો દાખલ થઈ શકે છે.
• કડક ફરજો: ટ્રસ્ટીઓએ નાણાકીય પારદર્શિતા અને મિલકતની સંભાળ રાખવાની ફરજોનું ચુસ્તપણે પાલન કરવું પડશે; તેમાં નિષ્ફળ જવાથી વ્યક્તિગત આર્થિક દંડ (Surcharge) અથવા હોદ્દા પરથી હકાલપટ્ટી થઈ શકે છે.

આ ઓર્ડિનન્સ દ્વારા પબ્લિક ટ્રસ્ટના સંચાલનમાં સ્પષ્ટતા, પારદર્શિતા અને કડક નિયંત્રણ લાવવામાં આવ્યા છે. ટ્રસ્ટીઓ તથા જવાબદાર વ્યક્તિઓએ તેમના ટ્રસ્ટ ડીડ, ટ્રસ્ટી રચના અને અનુપાલન વ્યવસ્થાની સમીક્ષા કરવી જોઈએ. યોગ્ય કાનૂની સલાહકાર અથવા ચાર્ટર્ડ એકાઉન્ટન્ટનો સંપર્ક કરી ટ્રસ્ટ-વિશિષ્ટ માર્ગદર્શન અને જરૂરી અનુપાલન પગલાં સમયસર લેવા સલાહ આપવામાં આવે છે.

*****

આ પ્રકાશનનો હેતુ માત્ર જાગૃકતા લાવવાનો છે. તેમાં આપેલ માહિતીના આધાર પર કોઈપણ નિર્ણય લેતા પહેલા કૃપા કરીને તમારા ચાર્ટર્ડ એકાઉન્ટન્ટ (CA) અથવા સલાહકારની સલાહ અવશ્ય લો.

TEAM CVOCA