CVOCA જ્ઞાન ગંગા – 38: નોમિનેશન, સંયુક્ત માલિકી અને તેને લગતી સામાન્ય ગેરસમજો

જ્ઞાન ગંગા ના આ પ્રકાશન માં આપણે બે મહત્વ ના મુદ્દા જે બધા ને સ્પર્શે છે – નોમિનેશન અને સંયુક્ત માલિકી અને તે અંગે ની માહિતી આપી છે.

ભાગ ૧ — નોમિનેશન (Nomination)

નોમિનેશન શું છે?

આપણામાંથી મોટાભાગના લોકોએ ક્યારેક ને ક્યારેક નોમિનેશન ફોર્મ ભર્યું હશે: બેંક ખાતું ખોલાવતી વખતે, મ્યુચ્યુઅલ ફંડ SIP શરૂ કરતી વખતે, અથવા જીવન વીમો ખરીદતી વખતે. આપણે નામ લખીએ છીએ, ફોર્મ પર સહી કરીએ છીએ અને આગળ વધીએ છીએ. પરંતુ આપણામાંથી કેટલા લોકો પૂછવાની તસ્દી લે છે: નોમિનેશન શું છે અને તે શા માટે જરૂરી છે?

નોમિની એક ટ્રસ્ટી છે, તે પોતે જ માલિક નથી બનતો. જ્યારે તમે કોઈને નોમિનેટ કરો છો, ત્યારે તમે નાણાકીય સંસ્થાને કહી રહ્યા છો – ‘કૃપા કરીને મારી સંપત્તિ આ વ્યક્તિને સોંપી દો જ્યારે હું હયાત ન રહું ત્યારે જેથી કાનૂની પ્રક્રિયા સરળ બને.’ તમે એમ નથી કહી રહ્યા કે – ‘આ વ્યક્તિ બધું રાખવાનો હકદાર છે.’

નોમિનેશન ક્યાં લાગુ થાય છે

સંપત્તિનો પ્રકાર	નોમિની ની ભૂમિકા	અંતિમ માલિકી કોને જાય છે
બેંક FD અને બચત ખાતા	ટ્રસ્ટી / કસ્ટોડિયન	કાનૂની વારસદારોને
મ્યુચ્યુઅલ ફંડ અને ડીમેટ ખાતા	ટ્રસ્ટી (સેબી પરિપત્ર નં. SEBI/HO/OIAE/OIAE_IAD-3/P/ON/2025/01650)	કાનૂની વારસદારોને
જીવન વીમો	લાભાર્થી નોમિનીનો સંપૂર્ણ અધિકાર	નોમિની (પરિણીત મહિલા સંપત્તિ અધિનિયમ, 1874 હેઠળ પડકારવામાં ન આવે ત્યાં સુધી)
EPF / ગ્રેચ્યુઇટી	ફક્ત ઉલ્લેખિત કુટુંબ લાભાર્થીઓ જે નોમિની છે	નોમિની પાસે યથાવત રહે છે. જોકે, એવા કેસ છે જે દર્શાવે છે કે વિલની ગેરહાજરીમાં ઉત્તરાધિકાર કાયદા પ્રવર્તે છે.
PPF	ટ્રસ્ટી / કસ્ટોડિયન	નોમિની / કાનૂની વારસદારો
સ્થાવર મિલકત	નોમિની ફક્ત કામચલાઉ સભ્ય તરીકે જ દાખલ થઈ શકે છે અને તેઓ ટ્રસ્ટી / કસ્ટોડિયન છે.	કાનૂની વારસદારોને

નોમિનેશન માટે સ્માર્ટ ટિપ્સ

• વર્ષમાં ઓછામાં ઓછા એક વાર તમારા બધા નોમિનેશનની સમીક્ષા કરો – ખાસ કરીને લગ્ન, બાળકના જન્મ અથવા અગાઉ સૂચવેલ નોમિનીના મૃત્યુ પછી.

• જ્યાં પણ મંજૂરી હોય ત્યાં સ્પષ્ટ ટકાવારી વિભાજન સાથે એક થી વધુ નોમિનીના નામ આપો.

• સગીર નોમિનીઓ માટે, હંમેશા લેખિતમાં વાલીની નિમણૂક કરો.

• તમારા નોમિનેશનને તમારા વિલ સાથે સુસંગત રાખો.

• તમારા બેંકના નેટ બેંકિંગ પોર્ટલ અથવા તમારા બ્રોકરની એપ્લિકેશન દ્વારા તમારા નોમિનેશનને ડિજિટલી અપડેટ કરો.

ભાગ ૨ – સંયુક્ત માલિકી

સંયુક્ત માલિકી દરેક જગ્યાએ સમાન નથી હોતી

તમે ફ્લેટ ધરાવો અથવા ફિક્સ્ડ ડિપોઝિટ ધરાવો છો અથવા અન્ય કોઈ અન્ય વ્યક્તિ સાથે ડીમેટ ખાતું હોય, સંયુક્ત માલિકી ક્યાં પ્રકારની છે તેના આધારે માલિકના મૃત્યુ સમયે તે સંપત્તિ નું શું થશે તે નક્કી થાય છે.

સંયુક્ત માલિકને સંપત્તિની માલિકી મળે છે, જે નોમિનીને નથી મળતી. તેથી, કોઈપણ સંપત્તિમાં વ્યક્તિને સંયુક્ત ધારક બનાવતી વખતે કાળજી લેવી જોઈએ.

નોમિનેશન સંપત્તિ ના માલિક દ્વારા ગમે ત્યારે બદલી શકાય છે. પણ સંયુક્ત ધારક કોઈ પણ ફાળો આપ્યા વગર મિલકત માં અધિકાર મેળવે છે. તેથી કરીને, સંયુક્ત ધારકની નિમણૂક કરતા પહેલા બે વાર વિચારો.

૧. સંયુક્ત ભાડૂતી હક્કો

સંયુક્ત ભાડૂતી હક્ક માં, દરેક માલિક સંપત્તિનો સમાન, અવિભાજિત હિસ્સો ધરાવે છે. જો એક માલિક મૃત્યુ પામે છે, તો તેમનો હિસ્સો આપમેળે બચી ગયેલા માલિક (માલિકો) ને ટ્રાન્સફર થાય છે. કોઈ કોર્ટનો આદેશ નથી, કોઈ પ્રોબેટ નથી, કોઈ રાહ જોવી નથી.

ઉદાહરણ:

પતિ અને તેની પત્ની સંયુક્ત નામે FD ધરાવે છે. પતિનું અવસાન થાય છે. પત્ની આપમેળે એકમાત્ર માલિક બની જાય છે – ભલે પતિના વિલમાં કંઈ અલગ લખેલું હોય. મૃત્યુ પ્રમાણપત્ર પ્રાપ્ત થયા પછી બેંક ફક્ત રેકોર્ડ અપડેટ કરે છે.

2. સામાન્ય ભાડૂતી હક્કો – ‘દરેક પાસે એક હિસ્સો છે’

અહીં, દરેક માલિક એક નિર્ધારિત હિસ્સો ધરાવે છે (જે સમાન હોવો જરૂરી નથી). જ્યારે એક સહ-માલિક મૃત્યુ પામે છે, ત્યારે તેમનો હિસ્સો બીજા માલિકને ટ્રાન્સફર થતો નથી – તે તેમના કાનૂની વારસદારોને અથવા તેમના વિલ મા દ્વારા નિર્દેશિત કરવામાં આવે છે.

ઉદાહરણ

ત્રણ ભાઈ-બહેનો – સંયુક્ત નામે મિલકત ધરાવે છે (દરેક ભાઈ-બહેનનો એક તૃતીયાંશ હિસ્સો હોય છે). જો કોઈ ભાઈ-બહેન વિલ વગર મૃત્યુ પામે છે, તો તેનો એક તૃતીયાંશ હિસ્સો તેના/તેણીના કાયદેસર વારસદારો – તેના/તેણીના જીવનસાથી અને બાળકોને – મળે છે, અન્ય ભાઈ-બહેનોને નહીં.

સંયુક્ત ખાતા: કામગીરીની પદ્ધતિ મહત્વપૂર્ણ છે

જ્યારે તમે સંયુક્ત બેંક ખાતું અથવા ડીમેટ ખાતું ખોલો છો, ત્યારે તમને ખાતું કેવી રીતે કાર્ય કરશે તે પસંદ કરવાનું કહેવામાં આવે છે. મોટાભાગના લોકો તેને સંપૂર્ણપણે સમજ્યા વિના વિકલ્પ પસંદ કરે છે

પદ્ધતિ	અર્થ	કોના માટે શ્રેષ્ઠ
Either or Survivor (E or S)	કોઈપણ એક ધારક સ્વતંત્ર રીતે વ્યવહાર કરી શકે છે. મૃત્યુ પછી, જીવિત ધારક કોઈ પણ વિક્ષેપ વિના ચાલુ રહે છે.	જીવનસાથી, વૃદ્ધ માતાપિતા અને પુખ્ત બાળકો
Former or Survivor (F or S)	ફક્ત પ્રથમ નામ ધરાવનાર વ્યક્તિ જ તેમના જીવનકાળ દરમિયાન ખાતું ચલાવી શકે છે. મૃત્યુ પછી બચી ગયેલ વ્યક્તિ ખાતું સંભાળે છે.	જ્યારે એક વ્યક્તિ બંને વતી નાણાકીય વ્યવસ્થા કરે છે
Jointly	બધા ધારકોએ દરેક વ્યવહાર પર સહી / અધિકૃતતા આપવી આવશ્યક છે.	વ્યાપાર ભાગીદારો, સહ-ટ્રસ્ટી જ્યાં સર્વસંમતિ જરૂરી છે
Anyone or Survivor	કોઈપણ એક ધારક કોઈપણ સમયે વ્યવહાર કરી શકે છે. બધા બચી ગયેલા લોકો કોઈપણ મૃત્યુ પછી ચાલુ રહે છે.	ઍક્સેસની જરૂર હોય તેવા બહુવિધ સભ્યો ધરાવતા કૌટુંબિક એકાઉન્ટ્સ

ભાગ ૩ — સામાન્ય ગેરસમજો

ગેરસમજ	સાચું શું છે
❌  માન્યતા “મારા નોમિની ને બધું મળશે – કોઈ પ્રશ્નો પૂછવામાં નહીં આવે.”	✅  વાસ્તવિકતા જીવન વીમા અને EPF સિવાયની મોટાભાગની નાણાકીય સંપત્તિઓ માટે, નોમિની ટ્રસ્ટી હોય છે. ઉત્તરાધિકાર કાયદા હેઠળ કાનૂની વારસદારો નોમિની પાસેથી સંપત્તિનો દાવો કરી શકે છે. વિલ વિના, આ લાંબા વિવાદો તરફ દોરી શકે છે.
❌  માન્યતા “મારું સંયુક્ત ખાતું છે, તેથી મારા મૃત્યુ પછી મારી પત્નીને પૈસા આપમેળે મળશે.”	✅  વાસ્તવિકતા તે ખાતા ની કાર્ય પદ્ધતિ પર આધાર રાખે છે. જો તે “Anyone or Survivor ” હોય, તો હા. પરંતુ જો તે “સંયુક્ત રીતે” હોય, તો બધી કાનૂની ઔપચારિકતાઓ પૂર્ણ ન થાય ત્યાં સુધી ખાતું ફ્રીઝ કરવામાં આવી શકે છે.
❌  માન્યતા “જો મેં દરેક જગ્યાએ નોમિનેશન કરાવ્યું હોય તો મને વિલની જરૂર નથી.”	✅  વાસ્તવિકતા નોમિનેશન ફક્ત ચોક્કસ નાણાકીય સંપત્તિઓને આવરી લે છે. વિલ માં બાકીની બધી બાબતોનો સમાવેશ થાય છે – ભૌતિક સંપત્તિ, વ્યક્તિગત મિલકત, વ્યવસાયિક હિતો, અને કોઈપણ સંપત્તિ જ્યાં નોમિનેશન ચૂકી ગયું હોય અથવા જૂનું થઈ ગયું હોય. બંને અલગ અલગ અને પૂરક હેતુઓ પૂરા પાડે છે.
❌  માન્યતા “સંયુક્ત ખાતાનો પ્રથમ ધારક બીજા ધારક કરતાં વધુ માલિકી ધરાવે છે.”	✅  વાસ્તવિકતા નામોના ક્રમનો માલિકી પર કોઈ પ્રભાવ નથી. બંને ધારકોને સમાન અધિકારો છે સિવાય કે કોઈ ચોક્કસ કરારમાં અન્યથા ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો હોય. “પ્રથમ” સ્થિતિ ફક્ત તે નક્કી કરે છે કે “Former or Survivor” સ્થિતિમાં કોણ એકાઉન્ટ ચલાવી શકે છે.
❌  માન્યતા “મારો દીકરો મારો નોમિની છે, તેથી મારી દીકરીનો કોઈ દાવો નથી.”	✅  વાસ્તવિકતા મોટાભાગની સંપત્તિમાં ઉત્તરાધિકાર કાયદો નોમિનેશનથી ઉપર રહેશે. તમારી પુત્રી – કાનૂની વારસદાર તરીકે – મિલકતની સંપત્તિ પર દાવો કરી શકે છે. નોમિનેશન કાનૂની વારસદારને વારસામાંથી વંચિત કરતું નથી. માન્ય વિલ એ માટે એકમાત્ર વિશ્વસનીય સાધન છે.
❌  માન્યતા “એકવાર હું કોઈને નોમિનેટ કરું છું, પછી હું તેને બદલી શકતો નથી.”	✅  વાસ્તવિકતા તમે તમારા જીવનકાળ દરમિયાન ગમે તેટલી વખત નોમિનેશન બદલી શકો છો. હકીકતમાં, જીવનની ઘટનાઓ (લગ્ન, બાળકો, છૂટાછેડા, અગાઉના નોમિનીના મૃત્યુ) પછી નિયમિતપણે નોમિનેશન અપડેટ કરવાની ભલામણ કરવામાં આવે છે.
❌  માન્યતા “જો કોઈ નોમિની ન હોય, તો બેંક પૈસા રાખશે.”	✅  વાસ્તવિકતા બેંકો દાવો ન કરાયેલી સંપત્તિ કાયમી ધોરણે રાખતી નથી. તેઓ ઉત્તરાધિકાર પ્રમાણપત્રો, કાનૂની વારસદાર પ્રમાણપત્રો અથવા પ્રોબેટ ઓર્ડરના આધારે દાવાની પ્રક્રિયાને અનુસરે છે. નોમિની વિના પ્રક્રિયા ધીમી અને ખર્ચાળ હોય છે, પરંતુ પૈસા યોગ્ય વારસદારોને જાય છે.

નોમિનેશન અને સંયુક્ત માલિકી માત્ર ઔપચારિકતાઓ નથી – તે તમારા પ્રિયજનોને બિનજરૂરી કાનૂની લડાઈઓ, ફ્રીઝ થયેલા ખાતાઓ અને સૌથી ખરાબ સમયે નાણાકીય અનિશ્ચિતતાથી રક્ષણ આપે છે. આજે થોડી મિનિટોનું વિચારશીલ પગલું તમારા પરિવારને ભવિષ્ય ની ખોટી મગજમારી થી બચાવી શકે છે.

— TEAM CVOCA આ પ્રકાશન ફક્ત જાગૃતિ માટે છે. તમારી પરિસ્થિતિને લગતા નિર્ણયો માટે કૃપા કરીને તમારા ચાર્ટર્ડ એકાઉન્ટન્ટ અથવા કાનૂની સલાહકારનો સંપર્ક કરો.