CVOCA જ્ઞાન ગંગા – 34 – ડિજિટલ સારથી શ્રેણી – 2 – સુરક્ષિત ડિજિટલ વ્યવહારો માટેની માર્ગદર્શિકા

ડિજિટલ સારથી શ્રેણીના આ બીજા ભાગમાં, UPI, QR કોડ્સ, કાર્ડ્સ, નેટ બેંકિંગ અને આધારનો ઉપયોગ કરતી વખતે પૈસાને સુરક્ષિત રાખવા માટેના સરળ, વ્યવહારુ પગલાંઓ ને આવરી લેવા માં આવ્યા છે.

1. ડિજિટલ ચુકવણીઓ (UPI / QR) – સલામત વ્યવહારો માટેના સરળ નિયમો

UPI હવે દુકાનો, બિલ ચૂકવવા અને પૈસા ટ્રાન્સફર કરવા માટે સૌથી વધુ ઉપયોગમાં લેવાતી પદ્ધતિ છે. જો યોગ્ય રીતે ઉપયોગ કરવામાં આવે તો, તે સલામત, ઝડપી અને વિશ્વસનીય છે પરંતુ સતર્ક રહેવું ખૂબ જ જરૂરી છે.

UPI કેવી રીતે કામ કરે છે

• તમારું બેંક ખાતું UPI એપ (જેમ કે BHIM, Paytm, PhonePay, Gpay, બેંક એપ) સાથે જોડાયેલું છે.
• તમે એક UPI પિન બનાવો છો અને સેટ કરો છો, જે ફક્ત પૈસા મોકલતી વખતે જ જરૂરી છે. નોંધ: પૈસા પ્રાપ્ત કરતી વખતે તમે સેટ કરેલ UPI પિન દાખલ કરવાની જરૂર નથી.
• UPI દ્વારા ચુકવણી માટે તમારે કોઈની સાથે કાર્ડ નંબર, CVV કે એકાઉન્ટ નંબર શેર કરવાની જરૂર નથી.

આ કરો

• ચુકવણીની કરતા પહેલા હંમેશા લાભાર્થીનું નામ અને રકમ ચકાસો. એક પણ ખોટો અંક ખોટા વ્યક્તિને પૈસા મોકલી શકે છે, અને આવી ચુકવણીઓ પુનઃપ્રાપ્ત કરવી મુશ્કેલ છે અને તેમાં સમય લાગી શકે છે.
• દરેક ડેબિટ કે ક્રેડિટને તાત્કાલિક ટ્રેક કરવા માટે SMS અને એપ્લિકેશન સૂચનાઓ મોબાઈલ માં ચાલુ રાખો.
• વધારાની સુરક્ષા માટે UPI વ્યવહાર મર્યાદા અને દૈનિક મર્યાદા સેટ કરો.
• સુરક્ષા માટે તમારી UPI એપને નિયમિતપણે અપડેટ કરો.

આને ટાળો

• તમારો UPI પિન ક્યારેય કોઈની સાથે શેર કરશો નહીં, ભલે ફોન કરનાર પોતે બેંક, RBI કે પોલીસનો હોવાનો દાવો કરે.
• પૈસા પ્રાપ્ત કરતી વખતે ક્યારેય તમારો પિન દાખલ કરશો નહીં – પૈસા પ્રાપ્ત કરવા માટે પિનની જરૂર નથી.
• અજાણ્યા વ્યવહારો અથવા કેશબેક ઑફર્સ માટે SMS/WhatsApp પર મળેલી ચુકવણી લિંક્સ પર ક્લિક કરશો નહીં. અજાણ્યા લિંક્સ અથવા અજાણી એપ્લિકેશન્સ દ્વારા ચુકવણી કરવાનું ટાળો.
• મોલ, એરપોર્ટ, કાફે વગેરે જેવા જાહેર વાઇ-ફાઇ સાથે જોડાયેલ હોય ત્યારે UPI નો ઉપયોગ કરવાનું ટાળો.

2. QR કોડ સ્કેનિંગ – રોજિંદા ઉપયોગ માટે સલામત પ્રથાઓ

QR કોડ ચુકવણીને ઝડપી બનાવે છે, પરંતુ બેદરકારી કરીયે તોહ છેતરપિંડી થઈ શકે છે.

આ કરો

• વેપારીના કાઉન્ટર પર ફક્ત પ્રિન્ટ કરેલા QR કોડ સ્કેન કરો.
• ચુકવણી કરતા પહેલા તમારી એપ્લિકેશન સ્ક્રીન પર વેપારીના નામની પુષ્ટિ કરો.
• તપાસો કે QR સ્ટીકરમાં ચેડાં થયાં છે કે બદલાઈ ગયાં છે.

આને ટાળો

• WhatsApp, SMS, ઇમેઇલ અથવા અજાણ્યા કોલર દ્વારા પ્રાપ્ત થયેલા QR કોડ સ્કેન કરશો નહીં.
• જ્યારે કોઈ કહે કે “પૈસા મેળવવા માટે આ સ્કેન કરો” ત્યારે કોડ સ્કેન કરશો નહીં – તે એક કૌભાંડ છે કારણ કે સ્કેનિંગનો અર્થ હંમેશા થાય છે કે તમે ચૂકવણી કરી શકો છો, પ્રાપ્ત નહીં.
• ચકાસાયેલ ન હોય ત્યાં સુધી અન્ય વ્યક્તિના મોબાઇલ સ્ક્રીન પર દેખાતા કોડ સ્કેન કરવાનું ટાળો.

3. ડેબિટ કાર્ડ અને નેટ બેંકિંગ – તમારા ખાતાઓને સુરક્ષિત રાખો

કાર્ડ અને નેટ બેંકિંગ તમારા પૈસા અને ક્રેડિટ સુધી સરળ રીતે પહોંચ આપે છે. તેમને તમારા ઘરની તિજોરીની ચાવીઓ તરીકે માનો.

ડેબિટ/ક્રેડિટ કાર્ડ સુરક્ષા ટિપ્સ

• રોજ ના વપરાશ માટે આંતરરાષ્ટ્રીય ઉપયોગ બંધ રાખો. જ્યારે તમે વિદેશ મુસાફરી કરી રહ્યા હોવ અથવા જ્યારે તમારે ખરેખર ઓનલાઈન વિદેશી ચુકવણી કરવાની જરૂર હોય ત્યારે જ તેને ચાલુ કરો. ઉપયોગ કર્યા પછી તરત જ તેને ફરીથી બંધ કરો.
• ATM ઉપાડ અને ઓનલાઈન વ્યવહારો માટે દૈનિક મર્યાદા સેટ કરો.
• દરેક વ્યવહાર માટે તાત્કાલિક SMS/ઈમેલ ચેતવણીઓ સક્ષમ કરો.
• જો તમારું કાર્ડ ખોવાઈ જાય, ચોરાઈ જાય અથવા દુરુપયોગ થાય, તો તેને તમારી બેંક એપ્લિકેશન, વેબસાઇટ અથવા હેલ્પલાઈનનો ઉપયોગ કરીને તાત્કાલિક બ્લોક કરો.

નેટ બેંકિંગ સલામતી ટિપ્સ

• ફક્ત સત્તાવાર બેંક એપ્લિકેશન દ્વારા અથવા બેંકની સત્તાવાર વેબસાઇટ નું સરનામું ટાઇપ કરીને નેટ બેંકિંગ ઍક્સેસ કરો.
• ગૂગલ પર લોગિન પૃષ્ઠો શોધવાનું ટાળો – નકલી સાઇટ્સ ઘણીવાર ટોચ પર દેખાય છે.
• બ્રાઉઝરના ઓટોફિલ અથવા ફોન નોટ્સ અથવા વોટ્સએપ ચેટ્સમાં પાસવર્ડ સ્ટોર કરશો નહીં. અક્ષરો, સંખ્યાઓ અને પ્રતીકોના મિશ્રણવાળા મજબૂત પાસવર્ડ્સનો ઉપયોગ કરો.
• જો તમે પ્રક્રિયા શરૂ કરી હોય તો જ નવા લાભાર્થી ઉમેરાને મંજૂરી આપો.

4. સારી ડિજિટલ ટેવો – દૈનિક ટેવો જે તમારું રક્ષણ કરે છે

સારી ડિજિટલ ટેવો છેતરપિંડી થાય તે પહેલાં જ તેને રોકવામાં મદદ કરે છે.

સ્વસ્થ ડિજિટલ આદતો

• દરેક વ્યવહાર સંદેશ કાળજીપૂર્વક વાંચો.
• સત્તાવાર એપ્લિકેશન અથવા સ્ટેટમેન્ટ PDF નો ઉપયોગ કરીને માસિક બેંક અને ક્રેડિટ કાર્ડ સ્ટેટમેન્ટની સમીક્ષા કરો.
• અક્ષરો, સંખ્યાઓ અને પ્રતીકોને જોડતા મજબૂત પાસવર્ડનો ઉપયોગ કરો.
• તમારા ફોનની ઓપરેટિંગ સિસ્ટમ અને ચુકવણી એપ્લિકેશનોને નિયમિતપણે અપડેટ કરો.
• ફક્ત Google Play Store અથવા Apple App Store પરથી એપ્લિકેશનો ડાઉનલોડ કરો.
• સ્ક્રીન લૉક્સ (પિન, ફિંગરપ્રિન્ટ અથવા ફેસ અનલોક) સક્ષમ કરો.

આ ટાળો

• કૉલ દરમિયાન સૂચવેલ એપ્લિકેશનો ઇન્સ્ટોલ કરશો નહીં, ખાસ કરીને સ્ક્રીન શેરિંગ અથવા રિમોટ ઍક્સેસની મંજૂરી આપતી એપ્લિકેશનો.
• તમારા બેંક અથવા વૉલેટ માટે કેશબેક, મફત ભેટો, પુરસ્કારો અથવા “KYC પુનઃસક્રિયકરણ” ઓફર કરતી લિંક્સ પર ક્લિક કરશો નહીં.
• ક્યારેય OTP, PIN અથવા પાસવર્ડ નોટ્સ અથવા ડાયરીમાં અથવા મેસેજ ચેટમાં લખશો અથવા સેવ કરશો નહીં.
• જ્યારે તમે ઉતાવળ, થાકેલા અથવા ભાવનાત્મક રીતે દબાણ અનુભવો છો ત્યારે આંખ આડા કાન કરીને ચુકવણી કરવાનું ટાળો – થોભો અને ફરીથી તપાસ કરો.

5. આધાર અને બાયોમેટ્રિક સુરક્ષા – તમારી ઓળખ સુરક્ષિત રાખો

આધારનો ઉપયોગ KYC, બેંકિંગ અને ચકાસણી માટે વ્યાપકપણે થાય છે. થોડી સાવચેતીઓ રાખીને દુરુપયોગ ટાળી શકાય છે.

આ કરો

• માસ્ક્ડ આધારનો ઉપયોગ કરો, જ્યાં ફક્ત છેલ્લા 4 અંકો જ દેખાય.
• ફક્ત UIDAI ની સત્તાવાર વેબસાઇટ અથવા mAadhaar એપ્લિકેશન પરથી જ આધાર ડાઉનલોડ કરો.
• આધાર રેકોર્ડ સાથે તમારા મોબાઇલ નંબરને અપડેટ રાખો.
• આધાર અપલોડ કરતા પહેલા હંમેશા વેબસાઇટ્સ અથવા એપ્લિકેશન્સની ચકાસણી કરો.

બાયોમેટ્રિક સુરક્ષા

• UIDAI વેબસાઇટ અથવા mAadhaar એપ્લિકેશનનો ઉપયોગ ન કરતી વખતે તમારા આધાર બાયોમેટ્રિક્સને લોક કરો.
• વાસ્તવિક KYC અથવા ચકાસણી કરતી વખતે જ અનલોક કરો.
• ખાતરી કરો કે બાયોમેટ્રિક ઉપકરણો (ફિંગરપ્રિન્ટ/આઇરિસ) બેંક અથવા આધાર કેન્દ્રો પર અધિકૃત સ્ટાફ દ્વારા સંચાલિત થાય છે.
• આધાર OTP ને ગુપ્ત રાખો – તેને ક્યારેય કોઈની સાથે શેર કરશો નહીં.

આ ટાળો

• આધાર ફોટોકોપી મુક્તપણે શેર કરશો નહીં; તેના બદલે માસ્ક્ડ આધારનો ઉપયોગ કરો.
• અજાણી અને ચકાસાયેલ ન હોય તેવી વેબસાઇટ્સ પર આધાર અપલોડ કરશો નહીં.
• આધાર બ્લોક કરવામાં આવશે એવો દાવો કરતા કોલ્સ અવગણો.

6. જીવનને સરળ બનાવવા માટે ડિજિટલ સાધનોનો ઉપયોગ

ડિજિટલ સાક્ષરતા ફક્ત છેતરપિંડી ટાળવા વિશે જ નથી; જો તેનો કાળજીપૂર્વક ઉપયોગ કરવામાં આવે તો તે તમારા નાણાકીય જીવનને પણ સરળ બનાવી શકે છે

મદદરૂપ ડિજિટલ ટિપ્સ

• ઓછી મર્યાદા અને ચેતવણીઓ સાથે વીજળી, ફોન અને વીમા પ્રિમીયમ માટે ઓટો પે સેટ કરો જેથી બિલ ક્યારેય ચૂકી ન જાય.

• FD, મ્યુચ્યુઅલ ફંડ, લોન અને વીમાને એક જ જગ્યાએ જોવા માટે સત્તાવાર બેંક અથવા નિયમનકાર દ્વારા માન્ય એપ્લિકેશનોનો ઉપયોગ કરો.

• સ્ટેટમેન્ટ ડાઉનલોડ, ચેક બુક વિનંતી અથવા સરળ ફંડ ટ્રાન્સફર જેવી મૂળભૂત સેવાઓ માટે મધ્યસ્થીઓને બદલે બેંક એપ્લિકેશનોનો ઉપયોગ કરો, વધારાના ચાર્જ ઘટાડવો.

• બેંક ખાતાઓ, નોમિની, વપરાયેલી મુખ્ય એપ્લિકેશનો અને મહત્વપૂર્ણ નંબરો અને માહિતીની યાદી ઘરે લૉક કરેલી ફિઝિકલ “ફાઇનાન્સિયલ અને ડિજિટલ ડાયરી” રાખો જેથી પરિવારને કટોકટીમાં મદદ મળી શકે.

૭. જો છેતરપિંડી થાય તો – તાત્કાલિક પગલાં

સાવચેત લોકો પણ ભોગ બની શકે છે. ઝડપી પગલાં લેવાથી તમારું નુકસાન ઘટાડી શકાય છે અને વસૂલાતની શક્યતાઓ વધી શકે છે.

તાત્કાલિક પગલાં

• કાર્ડ/યુપીઆઈ બ્લોક કરવા અને પાસવર્ડ બદલવા માટે તમારી બેંક હેલ્પલાઈન પર કૉલ કરો અથવા એપ્લિકેશનનો ઉપયોગ કરો.

• નેશનલ સાયબર ક્રાઈમ હેલ્પલાઈન ૧૯૩૦ અથવા સાયબર ક્રાઈમ પોર્ટલ પર ઘટનાની જાણ કરો, અને પછી માર્ગદર્શન મુજબ સ્થાનિક પોલીસને જાણ કરો.

• તમારા વિશ્વસનીય પરિવારના સભ્યને જાણ કરો જેથી તેઓ દસ્તાવેજો અને ફોલોઅપમાં મદદ કરી શકે.

જો તમારી સાથે છેતરપિંડી થાય તો શરમાશો નહીં – છેતરપિંડી કરનારાઓ ચાલાક ધુતારાઓ છે. તમારી જાગૃતિ અને સમયસર પગલાં ફક્ત તમારા પૈસા જ નહીં, પરંતુ તમારા પરિવાર અને સમુદાયનું પણ રક્ષણ કરી શકે છે.

8. જાહેર જાગૃતિ માટે સારાંશ

Area	આ કરો	આને ટાળો
UPI Payments	નામ ચકાસો, ચેતવણીઓ ચાલુ રાખો, મર્યાદા સેટ કરો	પૈસા મેળવતી વખતે પિન શેર કરવો, પિન દાખલ કરવો
QR Codes	માત્ર પ્રિન્ટેડ કોડ સ્કેન કરો	ચેટ્સ/સંદેશાઓમાંથી QR કોડ સ્કેન કરવા
Cards	મર્યાદા રાખો, ચેતવણીઓનું નિરીક્ષણ કરો	આંતરરાષ્ટ્રીય વપરાશ ચાલુ રાખવો
Net Banking	સત્તાવાર વેબસાઇટ/એપ્સનો ઉપયોગ કરો	લોગિન લિંક્સ માટે ગુગલ સર્ચનો ઉપયોગ કરવો
Digital Hygiene	મજબૂત પાસવર્ડ, અપડેટ્સ, વિશ્વસનીય એપ્લિકેશનો	અજાણી એપ્સ ઇન્સ્ટોલ કરવી, શંકાસ્પદ લિંક્સ પર ક્લિક કરવું
Aadhaar	માસ્ક કરેલા આધારનો ઉપયોગ કરો, બાયોમેટ્રિક્સ લોક કરો	આધાર OTP અથવા અનમાસ્ક્ડ કોપી શેર કરવી

“ડિજિટલ જાગૃતિ તમને સશક્ત બનાવે છે અને તમને સુરક્ષિત રાખે છે.”

“डिजिटलीकरण से सुविधा, समजदारी से सुरक्षा”

****

TEAM CVOCA