પૃષ્ઠભૂમિ:

20 ડિસેમ્બર 2025 ના રોજ, રીપીલિંગ અને અમેનડીંગ એક્ટ, 2025 ને ભારતના રાષ્ટ્રપતિની મંજૂરી મળી. જ્યારે આ કાયદાનો ઉદ્દેશ્ય જૂના અને વ્યય પામેલા કાયદાઓને રદ કરવાનો હતો, ત્યારે તેના સૌથી મહત્વપૂર્ણ પરિણામોમાંનો એક એટલે હિન્દુઓ, બૌદ્ધો, શીખો, જૈનો અને પારસીઓના કિસ્સામાં હિન્દુ સક્સેશન એક્ટ, 1925 ની કલમ 213 ની બાદબાકી છે.

આ બાદબાકી ભારતમાં પ્રોબેટ સંબંધિત કાનૂની સ્થિતિને મૂળભૂત રીતે બદલી નાખે છે, ખાસ કરીને મુંબઈ, ચેન્નાઈ અને કોલકાતાના (ભૂતપૂર્વ પ્રેસિડેન્સી ટાઉન્સમાં). આ બદલાવ પરિણામ કોર્ટ-સંચાલિત ઉત્તરાધિકાર માળખા ને દૂર કરી વધુ સુવિધાજનક માળખામાં પરિવર્તન છે, જોકે તે પણ કાનૂની અને વ્યવહારિક જટિલતાઓથી સંપૂર્ણપણે મુક્ત નથી.

આ લેખમાં અમે આ સુધારો ભારતમાં વિલ અને પ્રોબેટના ભવિષ્યને કેવી રીતે અસર કરશે તે આવરી લેવાનો પ્રયાસ કર્યો છે અને તેની આસપાસના કેટલાક પ્રશ્નોના જવાબ આપવાનો પ્રયાસ કર્યો છે.

1. પ્રોબેટ શું છે અને તેનું કાનૂની મહત્વ શું છે?

ઉ: પ્રોબેટ એ એક ન્યાયિક પ્રમાણપત્ર છે જે સક્ષમ કોર્ટ દ્વારા જારી કરવામાં આવે છે જે મૃત વ્યક્તિના વિલની માન્યતાની પુષ્ટિ કરે છે અને વહીવટકર્તાને મિલકતનો વહીવટ કરવા માટે અધિકૃત કરે છે. હિન્દુ સક્સેશન એક્ટ, 1925 હેઠળ, પ્રોબેટ એક નિર્ણાયક પુરાવાનો દરજ્જો ધરાવે છે, જે વહીવટકર્તાઓ અને તૃતીય પક્ષોનું રક્ષણ કરે છે.

તેનું પ્રાથમિક મહત્વ ઉત્તરાધિકારમાં નિશ્ચિતતા, અંતિમતા અને ન્યાયિક દેખરેખ સુનિશ્ચિત કરવામાં રહેલું છે, ખાસ કરીને મૂલ્યવાન સ્થાવર મિલકત માટે, જેનાથી વિવાદો, છેતરપિંડી અથવા દાવાઓનું જોખમ ઓછું થાય છે.

2. શું વિલની નોંધણી કરવાથી પ્રોબેટ ની જરૂરિયાત નથી હોતી?

ઉ: ૨૦ ડિસેમ્બર ૨૦૨૫ પછી પણ વિલની નોંધણી પ્રોબેટનું સ્થાન લેતી નથી. નોંધણી વૈકલ્પિક છે અને ફક્ત પુરાવા મૂલ્યમાં વધારો કરે છે, તે વિલને નિર્ણાયક અથવા પડકારથી મુક્ત બનાવતું નથી. પ્રોબેટ, જ્યાં પણ પ્રાપ્ત થયેલ હોય છે, તે યોગ્ય સૂચના પછી વિલ ને ન્યાયિક પુષ્ટિ પ્રદાન કરે છે. નોંધાયેલ વિલ પર આધાર રાખતા પક્ષકારોએ વિવાદિત હોય તો તેની માન્યતા સ્થાપિત કરવા માટે તૈયાર રહેવું જોઈએ.

3. 20 ડિસેમ્બર 2025 પહેલા પ્રોબેટ અંગે કાનૂની સ્થિતિ શું હતી?

ઉ: 20 ડિસેમ્બર 2025 પહેલા, હિન્દુ સક્સેશન એક્ટ ની કલમ 213 મુજબ વિલ હેઠળ ચોક્કસ કિસ્સાઓમાં અધિકારો લાગુ કરવા માટે પ્રોબેટ અથવા વહીવટી પત્રોની જરૂર હતી. આ જરૂરિયાત મુંબઈ, ચેન્નાઈ અને કોલકાતાના ભૂતપૂર્વ પ્રેસિડેન્સી ટાઉન્સમાં અથવા તેમાં સ્થિત સ્થાવર મિલકતમાં હિન્દુઓ, બૌદ્ધો, શીખો, જૈનો અને પારસીઓના વિલ પર લાગુ પડતી હતી. મુસ્લિમો અને ખ્રિસ્તીઓને બાકાત રાખવામાં આવ્યા હતા, જેના પરિણામે અસમાન અને સ્થાન-આધારિત પ્રક્રિયાગત વિસંગતતા ઊભી થઈ હતી.

4. 20 ડિસેમ્બર 2025 થી કયો કાયદાકીય ફેરફાર અમલમાં આવ્યો છે?

ઉ: 20 ડિસેમ્બર 2025 થી, કલમ 213 ને રીપીલિંગ અને અમેનડીંગ એક્ટ, 2025 દ્વારા બાદ કરવામાં આવ્યો છે, જેના કારણે મુંબઈ, ચેન્નાઈ અને કોલકાતામાં પણ પ્રોબેટ હવે વિલ હેઠળના અધિકારો લાગુ કરવા માટે ફરજિયાત નથી. જોકે, પ્રોબેટ નાબૂદ કરવામાં આવ્યો નથી; તે હિન્દુ સક્સેશન એક્ટ હેઠળ કાનૂની ઉપાય તરીકે હજી પણ ચાલુ રહે છે. આ ફેરફાર પ્રોબેટ હવે ફક્ત વૈકલ્પિક બની ગયો છે અને જ્યાં પરિસ્થિતિઓ જરૂરી હોય ત્યાં તેનો ઉપયોગ કરી શકાય છે.

5. આ ફેરફાર 20 ડિસેમ્બર 2025 પહેલા મૃત્યુ પામેલા વ્યક્તિઓના બાકી રહેલ પ્રોબેટ કાર્યવાહી અને વિલ પર કેવી અસર કરશે?

ઉ: કલમ 213 બાદ કરવાથી 20 ડિસેમ્બર 2025 સુધી બાકી રહેલ પ્રોબેટ કાર્યવહીઓ આપમેળે સમાપ્ત થતી નથી. નિર્વિવાદ વિલના અમલકર્તા અને વારસાધારકો બાકી રહેલ પ્રોબેટ અરજીઓ પાછી ખેંચી શકે છે કે કેમ તે સુધારા વટહુકમમાં સ્પષ્ટ કરેલ નથી.

જ્યાં કોઈ વ્યક્તિ 20 ડિસેમ્બર 2025 પહેલાં મૃત્યુ પામી હોય અને કોઈ પ્રોબેટ કાર્યવાહી ની અરજી શરૂ કે પૂર્ણ કરવામાં ન થઇ હોય, ત્યાં એક મજબૂત કાનૂની આધાર છે કે લાભાર્થીઓ હવે પ્રોબેટ મેળવવાની ફરજ પાડ્યા વિના ફક્ત વિલ પર આધાર રાખી શકે છે. આ સ્થિતિ હજુ પણ કોર્ટ સમક્ષ પરીક્ષણ કરી શકાય છે, ખાસ કરીને જ્યાં તૃતીય-પક્ષ અધિકારો અથવા સ્પર્ધાત્મક દાવાઓ ઉભા થાય છે.

6. કલમ 213 ને બાદ કરવાના ફાયદા શું છે?

ઉ: કલમ 213 ને બાદ કરવાથી મોટા ભાગ ના લોકો ને રાહત મળે છે. તે વિવાદ ના હોય તેવી મિલકતોના સંચાલનમાં લાગતો સમય અને ખર્ચ ઘટાડે છે, અસમાન ભૌગોલિક ભેદ દૂર કરે છે અને મેટ્રોપોલિટન શહેરોમાં પ્રોબેટ કોર્ટ પરનો બોજ હળવો કરે છે.

ઉત્તરાધિકાર-આયોજનના દ્રષ્ટિકોણથી, તે સંપત્તિઓનું ઝડપી ટ્રાન્સમિશન સક્ષમ બનાવે છે, ખાસ કરીને સ્થાવર મિલકત, પરિવારોને જ્યાં કોઈ વિવાદ નથી ત્યાં કોર્ટ કાર્યવાહીમાં ફરજ પાડ્યા વિના.

7. આ કલમ બાદ થવાને કારણે કઈ અસ્પષ્ટતાઓ અને વ્યવહારુ ચિંતાઓ ઊભી થાય છે?

ઉ: ભારતીય કાયદામાં વિલની નોંધણી, સ્ટેમ્પિંગ અથવા નોટરાઇઝેશન ફરજિયાત નથી. પ્રોબેટની ફરજિયાતતા  ની ગેરહાજરીમાં, વિલની પ્રામાણિકતા અંગે ચિંતાઓ ઊભી થઈ શકે છે, ખાસ કરીને ઉચ્ચ મૂલ્યની મિલકતોમાં.

પ્રોબેટની ગેરહાજરીમાં કોર્ટ, રજિસ્ટ્રાર અને તૃતીય પક્ષો વિલના દાવાઓનું મૂલ્યાંકન કેવી રીતે કરશે તે અંગે પણ અનિશ્ચિતતા છે. આના પરિણામે સોગંદનામા, વળતર, કાનૂની મંતવ્યો અને કેટલાક કિસ્સાઓમાં, ટાઇટલ સ્થાપિત કરવા માટે ઘોષણાત્મક દાવાઓ પર નિર્ભરતા વધી શકે છે.

8. આ કલમ બાદ થયા પછી સહકારી ગૃહ નિર્માણ મંડળીઓ, બેંકો અને સત્તાવાળાઓની ભૂમિકા શું છે?

ઉ: અત્યાર સુધી સહકારી ગૃહ નિર્માણ મંડળીઓ, મ્યુનિસિપલ સંસ્થાઓ અને નાણાકીય સંસ્થાઓ મિલકતના ટ્રાન્સમિશન અથવા મ્યુટેશન પહેલાં પ્રોબેટ અથવા વહીવટ પત્રોનો આગ્રહ રાખતી હતી. ૨૦ ડિસેમ્બર ૨૦૨૫ પછી, આવા આગ્રહ માટેનો વૈધાનિક આધાર દૂર કરવામાં આવ્યો છે.

આ સંસ્થાઓને હવે ઉત્તરાધિકાર પ્રમાણપત્રો, કાનૂની વારસદારના સોગંદનામા અને વળતર જેવા વૈકલ્પિક દસ્તાવેજો સ્વીકારવા માટે તેમની આંતરિક નીતિઓને ફરીથી ગોઠવવાની જરૂર પડશે.

9. આ કલમ બાદ કરવાથી પરિવર્તન અને મહેસૂલ રેકોર્ડ પર કેવી અસર પડે છે?

ઉ: કલમ બાદ થવાનો બીજો મહત્વપૂર્ણ વ્યવહારુ પરિણામ મહેસૂલ, મ્યુનિસિપલ અને હાઉસિંગ સોસાયટીના રેકોર્ડમાં પરિવર્તન અને માલિકી ના રેકોર્ડિંગ નું છે. 20 ડિસેમ્બર 2025 પછી, સત્તાવાળાઓ હવે વિલના  આધારે મિલકતના પરિવર્તન અથવા ટ્રાન્સમિશન માટે કાનૂની શરત તરીકે પ્રોબેટની જરૂર નહીં રાખી શકશે. જો કે, પરિવર્તન અને મ્યુનિસિપલ રેકોર્ડ ફક્ત વહીવટી અને નાણાકીય હેતુઓ પૂરા પાડે છે અને માલિકી નક્કી નથી કરતા અથવા નિશ્ચિતપણે ટાઇટલ સ્થાપિત નથી કરતા. જ્યારે નિર્વિવાદ કેસોમાં પરિવર્તન વધુ સરળતાથી આગળ વધી શકે છે, ત્યારે વિવાદોની સ્થિતિમાં આવી એન્ટ્રીઓ સિવિલ કોર્ટ સમક્ષ પડકારવા માટે ખુલ્લી રહે છે.

10. રદબાતલ પછીના શાસનમાં કયા એસ્ટેટ પ્લાનિંગ અને ડ્રાફ્ટિંગના વિચારણાઓ ઉદ્ભવે છે?

ઉ: 20 ડિસેમ્બર 2025 પછી, વિલનો કાળજીપૂર્વક મુસદ્દો તૈયાર કરવો વધુ મહત્વપૂર્ણ બની જાય છે. પ્રોબેટ વિના વિલ નું અમલીકરણ સુનિશ્ચિત કરવા માટે સ્પષ્ટ ભાષા, યોગ્ય પ્રમાણીકરણ, આંતરિક સુસંગતતા અને સહાયક દસ્તાવેજો આવશ્યક રહેશે. જટિલ અથવા ઉચ્ચ-મૂલ્યવાળી મિલકતોમાં, સ્વૈચ્છિક પ્રોબેટ હજુ પણ અંતિમતા સુરક્ષિત કરવા અને ભવિષ્યના વિવાદોને ઘટાડવા માટે સલાહભર્યું હોઈ શકે છે.

11. કલમ 213 ની બાદબાકી અંગે એકંદરે શું નિષ્કર્ષ છે?

ઉ: 20 ડિસેમ્બર 2025 થી અમલમાં આવતી કલમ 213 ની બાદબાકી ભારતીય વિલ કાયદામાં નિર્ણાયક પરિવર્તન દર્શાવે છે. પ્રોબેટ હવે ફરજિયાત નથી, પરંતુ તે સંબંધિત રહે છે. આ સુધારા વિવાદિત કેસો માટે ન્યાયિક ઉપાયો સાચવીને બિન વિવાદિત મિલકતો માટે ઉત્તરાધિકારને સરળ બનાવે છે.

આ પરિવર્તનની સાચી અસર ન્યાયિક અર્થઘટન અને વહીવટી પ્રથા દ્વારા પ્રગટ થશે. જ્યાં સુધી સ્પષ્ટતા સંપૂર્ણપણે બહાર ન આવે ત્યાં સુધી, સમજદાર કાનૂની સલાહ, મજબૂત દસ્તાવેજીકરણ અને જાણકાર મિલકત આયોજન અનિવાર્ય રહેશે. પ્રોબેટ હવે ફરજિયાત ન હોઈ શકે, પરંતુ યોગ્ય કિસ્સાઓમાં, તે એક મૂલ્યવાન કાનૂની રક્ષણ તરીકે ચાલુ રહેશે.

*****

આ પ્રકાશનનો હેતુ માત્ર જાગૃકતા લાવવાનો છે. તેમાં આપેલ માહિતીના આધાર પર કોઈપણ નિર્ણય લેતા પહેલા કૃપા કરીને તમારા ચાર્ટર્ડ એકાઉન્ટન્ટ (CA) અથવા સલાહકારની સલાહ અવશ્ય લો.

TEAM CVOCA