જ્ઞાન ગંગા – 37: ડિજિટલ સારથી શ્રેણી – 5: આધુનિક ઓનલાઇન / ડિજિટલ ફ્રોડ (છેતરપિંડીઓ)
આજકાલ ડિજિટલ ફ્રોડ/છેતરપિંડી કમ્પ્યુટર હેકિંગ વિશે ઓછી અને લોકોને અવનવી રીતે કેવી રીતે છેતરવા તેના વિશે વધુ છે. આજના પ્રકાશન માં અહીં અમુક એવા ડિજિટલ ફ્રોડ ને સરળ ભાષામાં, વાસ્તવિક પરિસ્થિતિઓ સાથે અને તેનો ભોગ બનવાથી કેવી રીતે બચવું તે સમજાવવામાં પ્રયાસ કર્યું છે.
1. ફિશિંગ 2.0 (એસએમએસ / વોટ્સએપ / ઇમેઇલ / ડીપફેક): ધુતારાઓ બેંક અધિકારી, ટ્રાફિક પોલીસ, સરકારી વિભાગ ના કર્મચારી, કુરિયર કંપની અથવા ટેલિકોમ કંપની ના કર્મચારી હોવાનો ડોળ / ઢોંગ કરે છે. તેઓ તમને લિંક પર ક્લિક કરવા, ચુકવણી કરવા અથવા વિગતો શેર કરવા માટે સંદેશા મોકલે છે અથવા કૉલ્સ કરે છે.
વાસ્તવિક જીવનનું ઉદાહરણ:
| તમે શું વિચારો છો | વાસ્તવિકતા | |
| 1 | SMS/WhatsApp પર સંદેશો આવે: “ટ્રાફિક ચલણ બાકી છે. 24 કલાકમાં ₹500 ચૂકવો નહીંતર લાઇસન્સ સસ્પેન્ડ થશે.” | આ સંદેશ નકલી / ફ્રોડ નંબર પરથી મોકલવામાં આવ્યો હોય છે |
| 2 | તમે લિંક પર ક્લિક કરો | નકલી વેબસાઇટ સરકારી વેબસાઇટ જેવી લાગે છે |
| 3 | તમે UPI/કાર્ડ વિગતો દાખલ કરો છો | પૈસા સ્કેમર પાસે જાય છે / ડેટા ચોરાઈ જાય છે |
મુખ્ય બોધપાઠ: સરકાર કે બેંકો રેન્ડમ / અજાણ્યા નંબરોથી તાત્કાલિક બ્લોક કરવાની કે પેમેન્ટ લિંક મોકલવાની ધમકી આપતા નથી.
હવે બેંકો ના અથવા સત્તાવાર સંદેશાઓ XX – XXXXX – X ફોર્મેટમાં આવે છે. TRAI એ સ્પામ સંદેશાઓને નિયંત્રિત કરવા અને આવા સંદેશાઓના મૂળને ઓળખવામાં મદદ કરવા માટે આ ફરજિયાત બનાવ્યું છે. પહેલા બે અક્ષરો ટેલિકોમ ઓપરેટર અને લાઇસન્સ ક્ષેત્રને ઓળખે છે. છેલ્લો અક્ષર સંદેશની શ્રેણી માટે છે. છેલ્લા અક્ષરો જે ઉમેરવાના છે તે S (સેવા) / T (ટ્રાન્ઝેક્શનલ) / G (સરકાર) / P (પ્રમોશનલ) વગેરે છે. ઉદાહરણ તરીકે, જો કોઈ બેંક તરફથી AD – XXX બેંક – T નામનો સંદેશ પ્રાપ્ત થાય છે, તો તેનો અર્થ એ છે કે સંદેશ નીચે મુજબ ડીકોડ થયેલ છે:
A – એરટેલ, D – દિલ્હી, XXX બેંક – બેંકનું નામ, T – ટ્રાન્ઝેક્શનલ
સુરક્ષિત રહો
શું કરવું: સત્તાવાર વેબસાઇટ જાતે ટાઇપ કરો.
શું ન કરવું: તાત્કાલિક “હમણાં ચૂકવણી કરો” લિંક્સ પર ક્લિક ન કરવાનું
| Fraud Buster चाचू बोले, लिंक पे कभी मत क्लिक करना, फेक मैसेज का जाल है, हमेशा बच के रहना। OTP और डिटेल्स कभी मत देना किसी के हाथ, एक क्लिक की गलती, कर देगी सब कुछ बर्बाद!!! |
2. UPI અને QR કોડ ફ્રોડ: સ્કેમર્સ તમને પૈસા મોકલવા માટે છેતરપિંડી કરે છે, જ્યારે તમને લાગે છે કે તમને પૈસા મળી રહ્યા છે.
વાસ્તવિક જીવનનું ઉદાહરણ:
| તમે શું વિચારો છો | વાસ્તવિકતા | |
| 1 | દુકાન પર પૈસા મેળવવા / ચૂકવવા માટે QR સ્કેન કરો | QR કોડ સ્કેમરનો છે |
| 2 | UPI એપ પિન માંગે છે | પિનનો અર્થ છે કે તમે ચુકવણી કરી રહ્યા છો |
| 3 | પૈસા કપાયા | છેતરપિંડી કરનારના ખાતામાં જાય છે |
મુખ્ય બોધપાઠ: જો તમને પૈસા મળી રહ્યા હોય, તો UPI પિન / QR સ્કેન કરવાની ક્યારેય જરૂર નથી.
સુરક્ષિત રહો
શું કરવું: વેપારીનું નામ કાળજીપૂર્વક તપાસો
શું ન કરવું: WhatsApp પર મોકલેલા QR કોડ સ્કેન ન કરવા
| Fraud Buster चाचू बोले, UPI का एक नियम याद रखना, PIN डाला मतलब पैसा गया, ये बात समझना, QR स्कैन करके पैसे कभी मिलते नहीं भाई, सोच-समझकर क्लिक करना, वरना नुकसान की नहीं कर पाओगे भरपाई |
3. રોકાણ / નોકરી / ઓનલાઈન શોપિંગ / હોટેલ ફ્રોડ:
સ્કેમર્સ ઊંચી આવક, ઊંચા વળતર અથવા સસ્તા સોદા (નોકરી, ઉત્પાદનો, હોટેલ બુકિંગ) નું વચન આપે છે, શરૂઆતમાં વિશ્વાસ મેળવે છે, અને પછી મોટી રકમ એકત્રિત કર્યા પછી અદૃશ્ય થઈ જાય છે.
વાસ્તવિક જીવનનું ઉદાહરણ:
| ફ્રોડ કેવી રીતે થાય છે: | |
| 1 | જાહેરાત જુએ છે: “સાદા કાર્યો કરીને દરરોજ ₹2,000 કમાઓ” અથવા “70% ડિસ્કાઉન્ટ પર લક્ઝરી હોટેલ” |
| 2 | જાહેરાત અથવા સોશિયલ મીડિયામાં બતાવેલ લિંક / સંપર્ક નંબર પર ક્લિક કરે છે |
| 3 | “એકાઉન્ટ સક્રિય કરવા” અથવા હોટેલ બુકિંગ કન્ફર્મ કરવા માટે ₹500 ચૂકવો |
| 3 | વિશ્વાસ મેળવવા માટે નાનું વળતર (₹800) મળે છે અથવા વિશ્વાસ બનાવવા માટે નકલી હોટેલ બુકીંગ નું કન્ફર્મેશન મળે છે. |
| 4 | VIP પ્લાન માટે ₹10,000–₹50,000 ચૂકવે છે |
| 5 | ગ્રુપ ગાયબ થઈ જાય છે, એડમિન બ્લોક કરે છે અથવા હોટેલ મળતી નથી. |
મુખ્ય બોધપાઠ: જો તમને પહેલા પૈસા ચૂકવવાનું કહેવામાં આવે જેથી પછીથી ખુબ કમાણી થશે અથવા હોટેલ બુક કરાવવા માટે પૂરા પૈસા ચૂકવવાનું કહેવામાં આવે જેથી ચેક ઈન કરતી વખતે ડિસ્કાઉન્ટ આપી પૈસા પાછા આપવામાં આવશે, તો સાવધાન રહેજો તે ફ્રોડ હોઈ શકે છે. આવી લાલચ આપતી ઓફરોનો શિકાર ન બનો.
| Fraud Buster चाचू बोले, लालच का झांसा मत खाना, “डबल पैसा” सुनकर तुरंत मत फँस जाना, पहले पैसे मांगे तो समझ लो खेल है फेक, सपने दिखाकर लूट लेते, यही है फ्रॉड का ट्रिक |
4. AI ડીપફેક અને સીઈઓ ફ્રોડ
AI નો ઉપયોગ કરીને, સ્કેમર્સ CEO, CFO અથવા પરિવારના સભ્યના અવાજ અથવા ચહેરાની નકલ કરે છે અને તાત્કાલિક ચુકવણીની માંગ કરે છે.
વાસ્તવિક જીવનનું ઉદાહરણ:
| પરિસ્થિતિ | પરિણામ |
| કર્મચારીને “CFO” તરફથી વિડિઓ કોલ મળે છે | વાસ્તવિક અને સાચું લાગે છે |
| તાત્કાલિક ₹2,00,000 ટ્રાન્સફર કરવાનું કહ્યું | ચકાસવાનો સમય નથી |
| પાછળથી ખબર પડે છે | CFO ક્યારેય ફોન કર્યો નથી |
મુખ્ય બોધપાઠ: અવાજ કે વિડિયો હવે ઓળખનો પુરાવો નથી.
| Fraud Buster चाचू बोले, आवाज़ और वीडियो पर भरोसा मत करना, AI के जमाने में असली-नकली की पहचान ठीक से करना, अगर बॉस या रिश्तेदार बोले कि “तुरंत पैसे भेजना”, पहले कॉल करके जांच करो, फिर ही सही फैसला लेना |
નિષ્કર્ષ: સતર્કતા સુરક્ષિત રહેવામાં મદદ કરે છે!!!
મોટાભાગના ફ્રોડ શરૂ થાય છે:
| એક સંદેશ | એક QR કોડ |
| એક કોલ | નકલી ધમકી |
| એક લિંક | નકલી વચન |
ફક્ત ટેકનોલોજી ડિજિટલ ફ્રોડસ ને રોકી શકતી નથી. સ્કેમર્સ સિસ્ટમ તોડતા નથી, તેઓ વિશ્વાસ, ભય અને જરૂરિયાત ને તોડે છે. સુરક્ષિત રહેવાના સૌથી વ્યવહારુ સિદ્ધાંતો છે:
| ચૂકવણી કરતા પહેલા ચકાસો | સ્કેમ કોલથી બચવા માટે WhatsApp પર અજાણ્યા કોલર્સને બ્લોક અથવા કોલ કાપવાનું સેટિંગ ને ઓન કરો |
| અજાણી લિંક્સ અથવા અજાણ્યા કૉલ્સ ટાળો | સંચાર સાથી પોર્ટલનો ઉપયોગ કરો – IMEI નંબરનો ઉપયોગ કરીને તેનો રેકોર્ડ રાખો, ચોરાયેલા ફોનની રિપોર્ટ ફાઈલ કરો, ભારતીય નંબર સાથે આવનારા આંતરરાષ્ટ્રીય કોલની પણ રિપોર્ટ ફાઈલ કરો, |
| ક્યારેય OTP, UPI પિન, કે ડિવાઇસ સ્ક્રીન શેર કરશો નહીં. | તમારા એકાઉન્ટમાં ટુ ફેક્ટર ઓથેન્ટિકેશન ઓન કરો |
| ડર અથવા દબાણ ચૂકવણી ન કરો. | રૂબરૂ મુલાકાત દ્વારા મિત્રો/સંબંધીઓ તરફથી પૈસાની વિનંતી ચકાસો. |
ઉપાયો:
- શંકાસ્પદ ફ્રોડ અને અનિચ્છનીય સંદેશાવ્યવહાર / સ્પામની જાણ sancharsarthi.gov.in પર કરો
- શંકાસ્પદ પ્રવૃત્તિની જાણ 1930 પર કરો
- cybercrime.gov.in ના “રિપોર્ટ શંકાસ્પદ ટેબ” પર પણ જાણ કરી શકાય છે
| चाचू बोले, डिजिटल दुनिया में रहना सतर्क, एक गलती से हो सकता है सबका बेड़ा गर्क, न डर में आओ, न लालच में फैसला लो, पहले जांच करो, समझो, फिर ही पैसा दो |
સાયબર જાગૃતિ હવે જીવન અતિ આવશ્યક બની ગઈ છે. તમે જેટલા વધુ માહિતગાર હશો, તેટલું જ તમારું ડિજિટલ વિશ્વ સુરક્ષિત બનશે. ક્લિક કરશો નહીં, ગભરાશો નહીં, ચૂકવણી કરશો નહીં, પહેલા ચકાસો!!!
“ડિજિટલ જાગૃતિ તમને સશક્ત બનાવે છે અને તમને સુરક્ષિત રાખે છે.”
“डिजिटलीकरण से सुविधा, समजदारी से सुरक्षा”
****TEAM CVOCA